Đào sâu · 3 phút đọc
Nghịch lý quãng ba: cùng âm Shepard, người nghe lại nghe cao độ lên hoặc xuống tùy phương ngữ
Thí nghiệm của Diana Deutsch dùng âm Shepard — cao độ mơ hồ vì chỉ có phổ hài âm, không có cao độ cơ bản — khiến người nghe chia thành hai nhóm. Nhóm nghe chuỗi đi lên hay đi xuống tương quan với vùng giọng nói của họ.
Âm Shepard là một thủ thuật thính giác nổi tiếng: nó gồm nhiều âm đồng thời cách nhau một quãng tám, nhưng mỗi âm đều được lọc bằng một đường bao phổ khiến hai đầu cao và thấp gần như biến mất. Vì không có cao độ cơ bản rõ ràng để neo tai nghe, não bộ không xác định được âm nào là 'gốc', nên cao độ trở nên mơ hồ. [1]
Nhà tâm lý học Diana Deutsch đã dùng âm Shepard để tạo ra 'nghịch lý quãng ba' (tritone paradox). Người nghe được phát hai âm Shepard vốn cách nhau đúng nửa quãng tám, rồi được hỏi âm thứ hai cao hơn hay thấp hơn. Về mặt vật lý, câu hỏi này không có đáp án tuyệt đối, nhưng hầu hết mọi người đều nghe thấy một hướng rõ ràng. [1][2]
Vì sao phương ngữ lại liên quan?
Điều bất ngờ là hướng nghe được không giống nhau ở mọi người. Deutsch phát hiện các nhóm nói những phương ngữ khác nhau có xu hướng nghe theo hướng khác nhau, và kết quả này khá ổn định trong từng nhóm. Bà liên hệ hiện tượng với khoảng cao độ trung bình của giọng nói trong phương ngữ đó. [2][3]
Giả thuyết là: trong quá trình học nói, não bộ hiệu chỉnh thang cao độ nội tại theo vùng tần số mà giọng nói quen thuộc chiếm ưu thế. Khi nghe một cặp âm Shepard, ta 'gán' chúng vào thang đó, và âm nào rơi vào vùng giọng nói đặc trưng của mình thì được cảm nhận là 'cao hơn'. [2][3]
Bằng chứng qua các nền văn hóa
- Người nói tiếng Anh ở California và người nói tiếng Anh ở miền nam nước Anh có xu hướng nghe ngược nhau, dù cùng ngôn ngữ. [2][3]
- Người nói các ngôn ngữ có thanh điệu, như tiếng Việt hay tiếng Trung, cũng cho kết quả khác biệt và thường không đồng nhất trong cùng một nhóm. [3][4]
- Trẻ nhỏ trước tuổi đi học chưa cho thấy mô hình theo phương ngữ rõ rệt, gợi ý ảnh hưởng của ngôn ngữ đến sau khi trẻ học nói thành thạo. [4][5]
Ý nghĩa
Nghịch lý quãng ba cho thấy nhận thức cao độ không chỉ là chuyện của tai mà còn bị ngôn ngữ và kinh nghiệm văn hóa định hình. Nó là ví dụ kinh điển cho thấy giác quan và ngôn ngữ tương tác ngay ở mức cảm nhận cơ bản, chứ không chỉ ở mức đặt tên cho sự vật. [1][5]
Nguồn
- The Tritone Paradox: Its Presence and Form of Distribution in a General Population Music Perception (Diana Deutsch)
- Diana Deutsch – Tritone Paradox UC San Diego
- The Tritone Paradox: An Influence of Language on Music Perception Music Perception (Deutsch, North & Ray)
- Music perception and language experience PMC / Frontiers in Psychology
- Absolute pitch, speech, and tone language Journal of the Acoustical Society of America
