Giáo phái hàng hóa ở Melanesia thờ máy bay và bắt chước sân bay bằng gỗ

Giáo phái hàng hóa (cargo cult) là một hiện tượng tôn giáo - xã hội xuất hiện chủ yếu ở Melanesia, đặc biệt tại Vanuatu, Papua New Guinea và quần đảo Solomon. Trong Thế chiến II, hàng triệu lính Mỹ và Nhật đổ bộ lên các đảo này, mang theo thực phẩm đóng hộp, quần áo, thuốc men và máy móc mà cư dân bản địa chưa từng thấy. Khi chiến tranh kết thúc và quân đội rút đi, nguồn hàng biến mất, nhiều người tin rằng tổ tiên hoặc thần linh sẽ mang hàng hóa trở lại nếu họ bắt chước cách người da trắng làm việc. ^[1][2]

Vì sao lại xuất hiện những 'sân bay gỗ'?

Nhiều nhóm dân cư đã dựng lại các công trình mà họ cho là nguyên nhân tạo ra hàng hóa: đường băng bằng gỗ, tháp điều khiển bằng tre, máy bay và tổng đài điện thoại tạm bợ, thậm chí cả 'dàn nhạc' diễu hành. Họ thực hiện các nghi thức bắt chước lính Mỹ — xếp hàng, giơ tay chào, đeo tai nghe giả — với niềm tin rằng làm đúng như vậy sẽ khiến máy bay chở hàng quay trở lại. ^[1][3]

Các nhà nhân học như Peter Worsley và Kenelm Burridge giải thích hiện tượng này không phải là 'mê tín ngây thơ' mà là phản ứng hợp lý trước sự bất bình đẳng kinh tế: người Melanesia thấy người da trắng có hàng hóa dồi dào nhưng không hiểu nguồn gốc công nghiệp của chúng, nên họ gán chúng cho thế giới siêu nhiên. Đây cũng là cách diễn đạt khát vọng thoát khỏi nghèo đói và áp bức thuộc địa. ^[3][4]

John Frum — phong trào nổi tiếng nhất

Tại đảo Tanna (Vanuatu), phong trào John Frum bắt đầu từ khoảng thập niên 1930 và vẫn tồn tại đến ngày nay. Người theo phong trào tin rằng John Frum — có thể là một nhân vật lịch sử hoặc biểu tượng — sẽ trở lại vào một ngày nào đó, mang theo hàng hóa và sự thịnh vượng cho dân bản địa. Mỗi năm vào ngày 15 tháng 2, họ tổ chức lễ hội với diễu hành, cờ Mỹ và các nghi thức quân sự mô phỏng. ^[2][5]

Điều đáng chú ý là nhiều người theo John Frum không còn chờ đợi hàng hóa theo nghĩa vật chất thuần túy. Phong trào đã phát triển thành một bản sắc văn hóa và chính trị địa phương, gắn với phong trào giành độc lập của Vanuatu và việc bảo tồn phong tục truyền thống. Năm 1980, Vanuatu giành độc lập; sau đó, chính phủ dần công nhận các nhóm này như một phần của di sản văn hóa quốc gia. ^[5]

• Hàng hóa chỉ đến khi có cơ sở hạ tầng và nghi lễ đúng — niềm tin cốt lõi của giáo phái hàng hóa. ^[1]
• Các nghi lễ thường mô phỏng quân đội: xếp hàng, chào cờ, giả làm lính canh. ^[3]
• Không phải mọi phong trào đều thờ máy bay; nhiều nơi chỉ tập trung vào tổ tiên và mùa màng. ^[4]

Di sản và cách hiểu hiện đại

Ngày nay, thuật ngữ 'cargo cult' đôi khi bị dùng sai để chế giễu niềm tin tôn giáo hoặc khoa học kém. Các nhà nhân học lưu ý rằng đây là một hiện tượng lịch sử cụ thể, gắn với chủ nghĩa thực dân và chiến tranh, chứ không phải bằng chứng về sự 'lạc hậu' của người Melanesia. Việc hiểu đúng giúp ta thấy cách con người tạo ra ý nghĩa và hy vọng trong điều kiện biến động dữ dội. ^[3][4]

1. Thập niên 1930

   Phong trào John Frum xuất hiện trên đảo Tanna.

2. 1942–1945

   Thế chiến II đưa lượng lớn quân đội và hàng hóa đến Melanesia.

3. Sau 1945

   Quân đội rút, nhiều giáo phái hàng hóa hình thành và lan rộng.

4. 1980

   Vanuatu giành độc lập; phong trào John Frum tiếp tục tồn tại.