Đập Tam Hiệp làm chậm vòng quay Trái Đất và dịch chuyển trục quay vài xăng-ti-mét

Khi hồ chứa Đập Tam Hiệp tích đầy nước, hàng chục tỷ tấn nước được nâng lên cao và dồn về một vùng rộng lớn ở trung lưu sông Dương Tử. Về mặt vật lý, đây là một sự tái phân bố khối lượng khổng lồ trên bề mặt hành tinh, và mọi sự tái phân bố khối lượng đều ảnh hưởng đến cách Trái Đất quay — dù chỉ ở mức cực nhỏ. ^[1][2]

Vì sao nước dâng lại làm chậm ngày?

Trái Đất quay như một con quay, và tốc độ quay phụ thuộc vào mô men quán tính — tức mức độ khối lượng bị phân tán ra xa hay gần trục quay. Khi nước từ lòng hồ được dâng lên và giữ ở độ cao lớn, một phần khối lượng dịch chuyển ra xa trục quay, làm mô men quán tính tăng lên. Để bảo toàn mô men động lượng, tốc độ tự quay giảm nhẹ, nghĩa là một ngày trở nên dài hơn trong khoảng vài phần triệu giây. ^[1][2]

Con số này nghe có vẻ nhỏ đến mức vô nghĩa, nhưng nó minh họa một nguyên lý quan trọng: các công trình nhân tạo quy mô lục địa có thể để lại dấu vết trong chuyển động quay của cả hành tinh. Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận hiệu ứng tương tự từ việc bơm nước ngầm, tan băng ở vùng cực hay các trận động đất lớn. ^[1][2]

Trục quay cũng xê dịch

Ngoài việc làm chậm ngày, sự dồn khối lượng nước còn khiến trục quay của Trái Đất dịch chuyển một chút. Trục quay không cố định tuyệt đối mà luôn lệch nhẹ theo mùa và theo thời gian do dòng chảy của nước, khí quyển và băng. Khối nước ở Tam Hiệp góp phần nhỏ vào sự dịch chuyển đó, với độ lệch được ước tính chỉ vài xăng-ti-mét. ^[1][2]

• Khối lượng nước dâng cao làm tăng mô men quán tính, khiến tốc độ quay giảm và ngày dài ra ^[1][2]
• Sự phân bố lại khối lượng cũng làm trục quay xê dịch vài xăng-ti-mét ^[1][2]
• Hiệu ứng này tương tự các quá trình tự nhiên như tan băng cực, nhưng ở quy mô nhỏ hơn nhiều ^[1]

Điểm đáng chú ý là những thay đổi này hoàn toàn không gây ảnh hưởng thực tế đến đời sống hằng ngày. Chúng chỉ có ý nghĩa trong đo đạc khoa học chính xác bằng kỹ thuật như VLBI (giao thoa vô tuyến đường nền rất dài) và vệ tinh định vị, vốn có thể phát hiện những sai lệch cực nhỏ trong chuyển động quay của Trái Đất. ^[1][2]

Sự việc này nhắc rằng Trái Đất là một hệ thống liên kết: một hồ chứa ở Trung Quốc có thể để lại dấu vết — dù rất nhỏ — trong chuyển động quay của toàn hành tinh. Đó là minh chứng cho thấy con người đã trở thành một tác nhân địa vật lý ở quy mô toàn cầu. ^[2]